Dominantiehiërarchie binnen de training?
Specialisten ter zake; ze hebben het erg druk, ook en zeker diegenen in de hippische sector. Dus ook onze Equestro-auteur Isabel Van Laer. Haar laatste bijdrage op onze site, ‘Het belang van grondwerk’, werd door jullie verslonden. Hoogtijd om nog wat wijsheid op te doen… Ditmaal over… Dominantie!
Nadien verschenen: ‘De sociale organisatie van een kudde in een notendop’
In een kudde geen nutteloze dominantie. Alles heeft z'n reden. foto: wilde-paarden.hyves.nl
Eerst en vooral: wat is dominantie?
Er bestaat veel verwarring over de term ‘dominantie’ binnen de paardenwereld. Het is alleszins geen ‘vies’ woord. Dominantie betekent overheersing, autoriteit van een individu boven een ander. Dit impliceert dat er steeds sprake is van een winnaar en een verliezer. De winnaar kennen we een hogere rang toe dan de verliezer. Op deze manier ontstaat er een hiërarchie waarbij de leider van de groep – naar analogie met de wolvenroedel - benoemd wordt als ‘alfa’. De alfa wordt gerespecteerd omdat hij alfa is en de rest van de groep gehoorzaamt.
Dominantiehiërarchie is ontstaan om conflicten tussen afzonderlijke dieren tegen te gaan bij enorme schaarste aan hulpbronnen zoals eten, drinken, beschutting enzovoort. Dit denkpatroon wordt heel vaak geprojecteerd op de paardenkudde en op de verhouding trainer-paard. De paardentrainer wordt dan de rol toegekend van ‘alfa’. Hoe komt het dan dat paarden toch niet klakkeloos doen wat we vragen, simpelweg omdat we alfa zijn?
Laten we de kudde eens nader bekijken.
De leidende (alfa) merrie en de hengst.
Iedereen weet intussen al dat de leidende merrie en de hengst een centrale rol spelen binnen de hiërarchie van een kudde. De leidende merrie neemt alle belangrijke beslissingen: wanneer en waar ze gaan eten, wanneer er wordt gedronken, wanneer ze zich verplaatsen, … Zij werd stilzwijgend benoemd door de kudde. Deze positie heeft ze dus niet verkregen door agressief gedrag of dominantie. Ze heeft immers geen belang bij het fysiek domineren van de anderen en bovendien is zij fysiek gezien zwakker dan de hengst en zwakker dan verschillende andere merries binnen de kudde.
De rol van de hengst bestaat erin de kudde te beschermen van extern gevaar (roofdieren of andere hengsten). Uiteraard maakt de hengst gebruik van zijn fysieke dominantie om de kudde voort te drijven bij gevaar, maar dit is enkel ter bescherming van de groep en niet om zijn sociale positie af te dwingen. Zijn dominantie speelt evenmin een rol bij het bevruchten van de merries. Hij kan een merrie wel het hof maken, maar als deze ‘njet’ zegt, kan hij afdruipen. Tenslotte zal de hengst ook zelden fysieke, disciplinaire maatregelen treffen. De veulens en andere kuddedieren respecteren zijn rol binnen de groep. Veulens tonen dit onder andere door te ‘veulenhappen’.
De belangrijkste rol van de hengst is bijgevolg het instaan voor de cohesie van de groep. Het is enkel wanneer de veulens de kudde moeten verlaten (hengsten gemiddeld rond de 18 maanden, merries worden soms wat langer getolereerd) dat de hengst zijn dominantie laat gelden, maar dit is ook weer vanuit het belang van het voortbestaan van de kudde (inteelt vermijden) en heeft niets te maken met het domineren of opeisen van zijn sociale positie binnen de kudde. Merk op dat dit verstoten een geleidelijk proces is terwijl we dit in gevangenschap vaak geforceerd laten verlopen. Deze periode is erg gevoelig voor het ontstaan van gedragsproblemen en/of stereotiep gedrag.
Wilde paarden bij Oostvaardersplassen - foto: Dirk-Jan Kraan
De bachelorkudde.
Jonge hengsten die een kudde hebben moeten verlaten, verzamelen zich in een vrijgezellenbende, de ‘bachelorkudde’ genoemd.
Ook binnen deze bachelorgroep bestaat weinig dominantie. Bij het intreden van een nieuweling treden er schermutselingen op, maar deze zijn vrij beperkt aangezien nieuwkomers vaak jonger zijn en fysiek minder bedreigend.
Het doel van deze bachelorgroep is om de leider (dominante hengst) te assisteren bij het vinden van merries zodat hij zijn eigen harem kan vormen, waarna hij zal opgevolgd worden door de eerstvolgende in rang.
Paarden in gevangenschap…
Net zoals bij paarden in het wild, is er over het algemeen geen schaarste aan hulpbronnen bij gedomesticeerde paarden. Het is vooral omdat ze op onnatuurlijke wijze gehouden worden dat er veel vaker een dominantiestrijd voorkomt dan in het wild.
De ruimte waarop gedomesticeerde paarden leven, is beperkter met als gevolg dat er meer concurrentie is om eten, water en beschutting. Deze beperkte ruimte zorgt er tevens voor dat paarden vaker onbedoeld de persoonlijke ruimte binnentreden van een ander paard en biedt onderdanige paarden minder mogelijkheden om zich ver genoeg terug te trekken.
De kuddes zijn minder stabiel en er treedt vaker verandering op in de leden. Dit maakt dat de hiërarchie niet vast ligt of onduidelijk is.
Opsluiting en afzondering verhogen zonder twijfel de conflicten. Dit zou kunnen leiden tot een meer ontwikkelde dominantiehiërarchie. Daaruit besluiten dat een dominantiehiërarchie in een gewone paardensamenleving en binnen de training noodzakelijk is, is echter te kort door de bocht.
Dominantie binnen de training?
Fysieke dominantie wordt binnen een kudde op geen enkel moment gebruikt in het leerproces en al evenmin om te straffen. Paarden kunnen louter verbannen worden uit de kudde of naar de rand van de kudde waardoor ze sneller ingepikt kunnen worden door een andere hengst of ten prooi vallen van roofdieren.
Hoe komt het dan dat die leidende merrie zoveel ‘macht en controle’ heeft? Dit heeft alles te maken met het sociale leven van paarden. Paarden zijn zeer sociale wezens die gericht zijn op samenwerken. Fysieke dominantie komt hier zelden voor, simpelweg omdat dit veel energie vergt. Het brengt ook risico’s mee voor de gezondheid: men kan gekwetst geraken en makkelijker ten prooi vallen van een roofdier. Verder werkt agressie niet versterkend op het groepsgevoel. Prooidieren hebben al genoeg stress, vandaar dat intern zo weinig mogelijk spanningen gewenst zijn.
Binnen de kudde heeft ieder paard bondgenoten, ‘vrienden’, waarmee ze graag hun tijd doorbrengen. Ze besteden aandacht aan het onderhouden van die band en het verminderen van stress door allogrooming, spel en andere gezamenlijke activiteiten. Merries lager in rang, doen hun best om op een goed blaadje te staan bij de alfa merrie om zo hoger in rang te kunnen komen.
Conclusie? Een algemene vermindering van dominantie op verschillende niveaus is dus een belangrijke manier om verbondenheid en vriendschap te smeden. Een paard dat wordt gedomineerd door dwang, onderdrukking en/of straf is bang en niet in staat om te leren.
Een wederzijdse band is een betere uitgangspositie. De trainer hoort tijd door te brengen met zijn paarden buiten de trainingssessies en deel te nemen aan sociaal belangrijke activiteiten. Zijn daden zijn rustig en assertief en bovendien neemt hij de juiste beslissingen. De alfa merrie is immers alfa omdat ze stabiel is, goede beslissingen neemt, de stress vermindert en sociale contacten onderhoudt. Ze is alfa om wie ze is, niet omdat ze deze positie heeft opgeëist.
Dominantiehiërarchie kan dus misleidend zijn bij het beschrijven van de sociale organisatie van een kudde en vervolgens bij het toepassen hiervan op de relatie trainer-paard.
Kortom, succesvol trainen betekent dat omgaan en rijden het gevolg zijn van samenwerking en niet van dominant gedrag ten opzichte van het paard.
Nog interessant leesvoer:
Category: Paard & mens
Mooi en duidelijk verwoord.Het is natuurlijk goed en zelfs noodzakelijk om te weten hoe de kudde paarden of hondenroedel in lang vervlogen tijden leefde.Helaas zijn we al lichtjaren ver verwijderd van deze ideale samenleving.
We leven met z’n allen, en onze dieren, op veel te kleine oppervlakten en diegenen die zich daar bewust van zijn proberen alles om het leven van deze dieren zo aangenaam of ‘ natuurlijk’ mogelijk te maken.
We lezen , volgen cursussen en laten ons soms vangen aan de hypes en trends van het paardentrainen.
De ‘anderen’, wellicht onbewust, zijn vooral bezig met ofwel een hobby te beoefenen ( in de week mag de fiets , excuseer, paard op stal) ofwel bezig met enkel het kijken naar de resultaten van ‘ paardensport’.
In alle gevallen kan men zich afvragen : wat betekent voor deze diverse groepen van pa…ardeneigenaars woorden als succesvol trainen en samenwerking, dominantie ?
Volgens mij kan dit nogal ver uit elkaar liggen vermits het waarschijnlijk afhangt in welke groep men zich bevind…..en laten we een kat een kat noemen : wat voor de ene volstrekt normaal is dat kan voor de andere zoveel als horse abuse betekenen en omgekeerd.
Wat voor de ene als dominant kan overkomen is voor de andere een duidelijk consequent zijn .
Het gevaar ligt erin dat sommige mensen die het goed bedoelen het moeilijk hebben om deze dunne lijn te herkennen en zich onbewust daardoor in gevaar brengen in de omgang met deze krachtvolle dieren!
Hoe Klaus Ferdinand Hempfling interpreteren als hij in zijn boek schrijft: wie domineert wordt geliefd – (Natuurlijk paardrijden pag 27 )- ?
Volgens hem is het ‘ absoluut noodzakelijk, in de eerste plaats voor de gemoedsrust van het paard , hem honderd procent te domineren. Want pas dan kan hij zich wijden aan alle daarna komende levensproblemen, geestelijk tot rust komen en het daarbij behorend evenwicht en balans vinden ! ( pag 29).
Het zou mij té ver leiden om nu van andere paardenmensen ook citaten te gaan aanhalen, vandaar dit als voorbeeld.
Woorden zoals samenwerking , trainen, dominantie ed kunnen inderdaad dus erg misleidend of voor interpretatie vatbaar zijn afhankelijk ze door wie gelezen of uitgesproken worden!
Het blijft dus een kwestie van duidelijke communicatie tov mens en dier!Lees meer
Lut(Citaat) (Antwoord)
Helemaal juist Lut. What’s in a name. Let wel : het gedomesticeerde paard is qua gedrag,biomechanica en spijsvertering minder verwijderd van het wilde paard dan honden tov wolven.
Wat de interpretatie van “dominantie” betreft : je kan het in veel opzichten interpreteren. Volgens het woordenboek is er wel een verschil tussen leiden en domineren.En ethologisch gezien ook.
Wat Klaus bedoelt met dominantie is zeker geen fysieke dominantie. Je moet wel leiderschap gebruiken, wat hij verwoordt als “dominantie”. We leven nog steeds in een mensenmaatschappij en niet in een paardenmaatschappij. Wij zijn verantwoordelijk voor ons paard, voor onszelf en voor anderen wanneer we ons met ons paard in publiek begeven. Je hoort de “controle” te hebben over het paard.
Het gaat echter om de manier hoe je die positie als leider verkrijgt. En net daar is het nodig om even bij stil te staan en daarover zijn nog steeds veel misvattingen binnen de paardenwereld. En eigenlijk is er op dit punt mentaal gezien er niet zo’n verschil tussen mens en paard. Denk maar eens na wie jij graag zou volgen, wie jij beschouwt als een goede baas…
Isabel Van Laer(Citaat) (Antwoord)
Dit is werkelijk een heel leuk denkpad. Het is idd zo dat de hond hoger op de evolutieladder staat dan het paard , verbazendwekkend dus dat we zo vaak het ‘ denkend brein’ van het paard kunnen aanspreken en niet enkel het ‘ instinctieve ‘ deel.
Dit is uiteraard het resultaat van een goede training die op kennis, wederzijds begrip en respect gebaseerd is en gelukkig niet altijd op intimidatie…
En dat brengt mij bij je zin: het gaat om de manier HOE je leiderschap verkrijgt.
Je kan het niemand kwalijk nemen om op te kijken naar het resultaat dat bereikt wordt en dat men op die basis iemand wil volgen, bijv bij trainen van paarden.
Door telkens opnieuw te benadrukken waar het werkelijk om gaat in onze relatie tot dieren, paarden, en over HOE ( diervriendelijk) een resultaat bereikt wordt, wel dan kan men ms wel iemand daarover laten nadenken.
En als dit als resultaat geeft dat er ook maar 1 paard ,1 dier, een beter leven krijgt , wel dan is elk artikel hierover van groot ‘ levensbelang’!
Lut(Citaat) (Antwoord)
Een hond staat niet “hoger” op de evolutieladder dan een paard. Ieder dier is geëvolueerd volgens de noden voor zijn soort. Om het met Einstein te zeggen: iedereen is een genie, maar als je een vis beoordeelt op zijn talent om in bomen te klimmen, dan zal hij z’n hele leven denken dat hij dom is.
Bovendien stammen honden niet af van de wolven zoals we ze nu kennen – ze delen geen DNA. Wolven en handen hadden gezamenlijke voorvaders, maar zijn apart geëvolueerd, een beetje zoals neushoorns en paarden.
En natuurlijk bestaat er wel aan rangorde bij wilde paarden, maar die is niet absoluut. Rangorde vloeit naargelang de omstandigheden. Je kan paarden perfect trainen zonder ooit maar iets van “dominantie” uit te stralen – kijk maar naar leertheorie. Tenzij je vindt dat ook mensen “dominant” moeten zijn om iets van een andere mens gedaan te krijgen. Maar dat zegt dan meer iets over je mens-zijn, denk ik.
Inge Teblick(Citaat) (Antwoord)
Inderdaad Inge, daar haal je al iets heel belangrijks aan : de leertheorieën. De kern van de training ! Komen we later nog op.
Isabel Van Laer(Citaat) (Antwoord)
Inge Teblick,
Ivm de evolutietheorie van honden en paarden: ik zou een bepaald zeer bekend wetenschapper hierover niet durven tegenspreken…. de uitleg was : hondachigen staan hoger op de evolutieladder dan paarden omdat ze de in roedel kunnen samenwerken om te jagen en aldus een vorm van samenwerking hebben als het om levensbehoud gaat.Ik sta open voor elke andere serieus onderbouwde bewering!
Lut(Citaat) (Antwoord)
Het is een typisch antropocentrisch argument; als je consequent bent staan dan insecten aan de top van de evolutie want zij doen hetbeter dan welk andere diersoort dan ook op deze planeet.
Natuurlijk ken je vast wetenschappers die dat beweren – er zijn er zeker even veel die het omgekeerde beweren. Dat is niet fout, dat is gewoon wetenschap: ze gaan uit van hypotheses en zoeken daar bewijzen voor.
Het houdt wel gevaren in, natuurlijk. Ik ken verschillende wetenschappers die bijvoorbeeld wel goed zijn in ethologie, maar niet goed zijn in psychologie; maar omdat ze “wetenschapper” zijn wordt voetstoots aangenomen dat ze dus ook bijvoorbeeld alles weten van leertheorie. Omgekeerd ook: het is niet omdat je een diploma pyschologie hebt dat je sommige biologische factoren juist interpreteert.
Om terug te keren naar een ‘hiërarchische’ evolutiepiramide: elke soort is geëvolueerd om te passen in zijn niche (survival of the fittest betekent niet de sterkste, maar wie het best past in zijn omgeving – lees Darwin er zelf maar eens over na). Ook paarden werken samen als het moet: heb je ze nooit een coalitie zien vormen tegen een hond die op hun wei komt? Een ander argument waar men soms mee meent te kunnen bewijzen dat roofdieren ‘hoger’ staan is dat ze beter zouden kunnen ‘rekenen’ omdat ze hun eigen snelheid aan afstand en hoek moeten kunnen aanpassen… Maar net hetzelfde geldt voor vluchtdieren bij de vlucht, zelfs rekening houdend met onzekerheidsfactoren.
Inge Teblick(Citaat) (Antwoord)
Inge Teblick,
Toch nog een extra uitleg graag over de zin: je kan paarden perfect trainen zonder ook mr iets van dominantie uit te stralen… hoe doe ik het volgende : ik heb hier een kudde van 6 totaal verschillende paarden , jong en oud . Elke dag mogen ze op een geweldige winterweide om lekker enkele uren extra te grazen. Vanuit een andere weide houden ze mij in het oog en als ik naar achter wandel, richting die weide, dan volgen ze mij onmiddelijk , door elkaar lopend, springend, galoperend;
Aan het hekken ontstaat er natuurlijk een machtstrijd tss de paarden voor wie het eerst door de doorgang mag. En geloof me,ze geven elkaar geen cadeautjes! Ze moeten even wachten want ik , als trage mens , moet de elektriciteit afzetten , door de modder ploeteren en het hek openen….hoe stel je voor dat ik dit doe zonder onder 24 paardenbenen te geraken? Wel, ik doe dit door een bepaalde dominantie uit te stralen, of zoals Ceaser Milan het zegt , door een energie uit te stralen zodanig dat ze weten dat ik bepaal als de doorgang vrij is !
En ter verduidelijking : mijn paarden staan elke dag buiten met z’n allen op de weiden , we volgen de seizoenen maw in de winter komen ze bij het vallen van het duister zelf aan de stal staan om binnen te mogen.Ik haal mijn paarden uit de kudde om met ze te ‘ trainen’ , ik geloof enkel in de ‘ Happy Horse’ training en ben me ervan bewust dat paarden geen hobby zijn maar een levenswijze en geloof zelfs in het feit dat paarden gevoelig zijn voor het feit dat je ruikt als een roofdier, dus ben ik uit respect voor de dieren al jaren vegetarisch.
Vandaar dus mijn vraag : hoe zou jij dit doen om veilig te kunnen omgaan met paarden in een kudde , aan huis , weliswaar op naar huidige normen, voldoende ruimte ? Mvrgr, Lut .
Lut(Citaat) (Antwoord)
Is dit aan mij gericht of aan Inge? In ieder geval, over rangorde en sociale hiërarchie heb ik het in het volgende artikel dat vermoedelijk vandaag gepost wordt.
Fijne discussie.
Bezorg je mij de gegevense van die Wetenschapper die paarden hoger plaatst? Weeral een boek om te lezen. Veel hangt ook af van hoe je de dingen interpreteert. Soms heeft iederen gelijk als je luistert naar de persoonlijke motivering en het standpunt waaruit vertrokken is.
Isabel Van Laer(Citaat) (Antwoord)
Isabel Van Laer,
@ Isabelle, het gaat erom dat honden hoger op de evolutieladder (Darwin) zouden staan omdat honden , door de intensere contacten met de mens cognitief verder geëvolueerd is dan bijv het paard.De honden kunnen betere verbanden leggen en interpreteren dan paarden. Der zijn veel studies hierover ,Darwin dan Mendel enz. Maar in die tijd bestond het wetenschappelijk onderzoek uiteraard nog in kinderschoentjes,elke dag ontdekt men meer over welke evolutie er in de genen en het brein zit. Het is uiteraard zo dat als je dit uit louter etisch opzicht bekijkt het niet altijd ‘het meer kunnen’ vanuit menselijk standpunt een hogere plaats moet betekenen, en dan komen we in de bepalingen over dierenwelzijn enz enz… Leuk om ms eens het idee van een echte bioloog hierover te lezen.
Lut(Citaat) (Antwoord)
Ik had jouw tekst verkeerd gelezen. Ik had gelezen dat je zei dat paarden hoger stonden.
Vandaar dat ik zo benieuwd was naar die wetenschapper. Hetgeen je schrijft is ongeveer wat ik ook ooit gelezen heb. Maar ik ben niet echt op de hoogte over gedrag bij honden. Ik herinner me enkel nog dat ze verder geëvolueerd zouden zijn en verder verwijderd van hun “oerdier” in vergelijking met het paard.
Toch eindeloos boeiend dat gedrag. Had de universiteiten ooit aangeschreven om als vrije student bepaalde vakken te volgen, maar dat mocht niet. Ze wezen me door naar Engeland. Daar zijn er erg goede opleidingen, maar een jaar naar het buitenland gaan is geen optie. Via zelfstudie, lectuur en lezingen dan maar.
Ik kan ook veel terecht bij de dierenartsen waarmee ik samenwerk, maar dat is toch nog iets anders dan een gedragsbioloog. Zij zijn toch de specialisten in de materie (zowel gedrag als de theorie rond training) en op de hoogte van de laatste studies.
Lut,
Isabel Van Laer(Citaat) (Antwoord)
Laat ik de vraag eens omkeren: heb jij alles wat je kent geleerd van een dominant persoon?
Inge Teblick(Citaat) (Antwoord)
Opnieuw mee eens Lut. Daarom zal het volgende artikel ook gaan over HOE je best dit leiderschap bekomt.
Isabel Van Laer(Citaat) (Antwoord)